 |
 |
Anything
About Hmong, We post It in this Web Address
Kawm
Ntawv Hmoob Thaum Caij Ntuj Sov
Tus
Sau: Snyu W. Yang, Neeg Magazine
Luam 6 hli 24, 2003
Ib zag npau suav uas haiv neeg twg twb ntshaw yog kev kawm txuj ci
hauv kev kawm ntawv. Qab ntuj dav, vam meej los lawm tau ntau txhiab
xyoo. Txoj hlab sia uas lawv ciaj ua neeg nto koob lug vim haiv neeg
twg los nyias muaj nyias tus cim "Niam Ntawv" siv qhia rau
nyias haiv. Haiv neeg thiab lub chaw ntawd tsim kho lawv tus cim ntawv
muaj qib, muaj theem, thiab muaj txoj lw tseg. Lawv siv tub txawj
ntaw coob npaum nplooj txua. Siv sij hawm thiab nyiaj txiag yog muab
w twb puv ntuj tas thiaj mam kho laib lawv tus cim ntawv coj lawv
haiv neeg mus cuag kev vam meej. Txhua haiv neeg los lawv yeej muaj
ntau tshaj ib tug cim ntawv tshwm rau hauv lawv lub teb chaws. Txawm
muaj ntau tus cim ntawv tab sis haiv neeg ntawd txhim kho thiab xaiv
ib tug cim coj mus ua tshuaj. Zaum no lawv tus cim ntawv thiaj hla
los hais lawv hom lus, teeb lawv lub rooj ntaub rooj ntaw, thiab siv.
Ib haiv me nyuam neeg muaj lub npe hu ua "Hmoob" los dab
neeg teev tseg muaj ntau hom tus cim ntawv thiab. Cov Hmoob Suav lias
txua muaj ib tug qauv cim ntawv Hmoob. Cov Hmoob Nplog lawv txua tau
ib co ntawv hu ua "Ntawv Hmoob Lauj Foom." Hauv lub teb
chaws Nplog muaj ib tug yawg lub npe hu ua Yaj Soob Lwj, dab neeg
teev hais tias nws tsim tau cov "Niam Ntawv Hmoob Cob Fab."
Paj Kaub Hawj, nyob Thaib teb dhos tau ib co niam ntawv thiab. Txij
li thaum 1950s los, muaj ib tug cim ntawv Hmoob hu ua "Ntawv
Hmoob Las Tees." Txawm yuav yog hom cim ntawv dab tsi los yeej
hais tau ua lus Hmoob. Qhov txawv ces tus qauv sau sib txawv xwb.
Ib tug cim ntawv ntawm ib haiv neeg uas tsis tau tis lub npe teb chaws
ua lawv tug yog ib qho kev vam meej qeeb. Vim haiv neeg no tus cim
niam ntawv yuav nrog lub teb chaws uas haiv neeg tsis tau muaj npe
teb chaws no tej nom tswv muab rhuav tshem kom ntsiag. Zaj dab neeg
ntawm cov ntawv Hmoob Cob Fab nyob ze ntawm sawv daws lub hauv pliaj,
thaum twg leej twg tham nws yeej yuav tsum seev txog. Xws li, tus
Vaj, uas nws txua cov niam ntawv no raug tsim tuag lawm thaum tseem
nyob Nplog teb chaws.
Teb chaws As Mes Kas txoj kev ntseeg txawv qab ntuj khwb li kev coj.
Lawv tso cai rau haiv neeg twg los xij, koj muaj koj ib tug Cim Ntawv.
Yog koj xav qhia rov rau koj cov pej xeem, tej me tub me nyuam, los
yog xeeb leej xeeb ntxwv. Qhia mus. Hauv lub nroog Appleton, WI thiaj
nco ntsoov tus Cim Ntawv Hmoob. Txhua txhua xyoo thaum lub caij ntuj
sov, tsev kawv ntawv hauv nroog Appleton thiab koom haum Hmoob txawm
niaj xyoo npaj qhia cov ntawv "Hmoob Las Tees" rau tub kawm
ntawv. Caij ntuj sov kev qhia ntawv Hmoob tau pib thaum 1995 los lawm.
Tooj Cai Yaj hais tias " txhua txhua xyoo peb muaj txog li ntawm
100 rau 120 tus tub kawm tuaj kawm ntawv Hmoob, xyoo no peb muaj ze
120 tus. Peb muaj 7 tus xib fwb qhia ntawv. 2 tug yog saib kev khiav
hauj lwm. 5 tug yog cov xib fwb qhia nyob hauv chav."
Cov tub kawm, tsev qhia ntawv Hmoob tsis xaiv lawv tej hnub nyoog
thiaj tau kawm. Cov tseem nyob rau hauv tsev kawm ntawv As Mes Kas
qib 1-5, qib nrab 6 - 8, thiab qib 9 - 12 los lawv txais tib si. "Feem
coob ntawm peb cov tub kawm yog cov qib 4-8 hos lwm cov ces muaj tus
puav", Tooj Yaj qhia. Txawm tias tsis xaiv hnub nyoog los yog
koj yog niam txiv lawm kuj yog ib qho tsis pom qab pab tau li cas.
Vim tes hauj lwm kev qhia ntawv Hmoob no yog npaj coj los pab cov
tub kawm xwb tsis yog cov niam txiv. "Peb muaj cov niam txiv
coob tus tau hais tuaj thov xav kawm ntawv Hmoob thiab", Tooj
qhia. "Ntau zaus peb kuj teb kom lawv txhob tus siab xwb"
Tooj hais ntxiv.
Sib coj nthuav tus cim niam ntawv, rau cov tub kawm, cov tuav tes
dej num tawm fws. Lawv yuav tau siv tswv yim tob, siv nyiaj txig ntau,
thiab siv sij hawm ntev mus txua. Tooj Yaj piav "thaum nyuam
qhuav pib mas koj muaj tej khoom tsis txaus, koj cov kev qhia los
tsis tau pom dua, ces koj yuav tau mam nrhiav mam ua txhua txhua xyoo,
qhov no pom hais tias nyuab kawg. Qhov yooj yim mas xws li niaj hnub
no peb tsim tau ntau yam zoo lawm, ces yooj yim lawm. Tiam sis muaj
lwm qhov nyuab ntawm niaj hnub no thiab xws li hais tias, peb muaj
ib txhia tub kawm uas kawm tag lawm, tab sis lawv xav kawm qhov tshiab
no ua peb ho yuav muab qhov twg coj los qhia lawv. Tsis tas li ntawd,
peb xav tau ntaub ntawv lwm yam ntxiv xws li, tej nyuag dab neeg Hmoob,
tej me nyuam phau ntawv, los puas kab lus kom peb thiaj tau siv qhia
me nyuam kawm." Tus cim ntawv uas yuav coj los qhia rau cov tub
kawm yuav tsum muaj daim hom phiaj. "Peb daim hom phiaj yog xav
cob kom cov me nyuam Hmoob txawj sau ntawv Hmoob, hais lus Hmoob kom
yog, thiab ho paub txog Hmoob kab li kev cai", Tooj hais ntxiv
li no. Txhua xyoo tsev qhia ntawv Hmoob Thaum Caij Ntuj Sov qhia kom
tub kawm txawj nyeem, txawj sau, thiab txawj hais lus Hmoob. Qhov
no yog daim hom phiaj. Tab sis xyoo no Tooj Cai Yaj hais tias "piav
rau me nyuam xwb kuj tsis paub xyov lawv puas nkag siab. Xyoo no peb
muaj ib teev qhia me nyuam kawv ntawv xyaum ntaus Tuj Lub. Qhov no
ua rau lawv tau tuav kiag Hmoob cov xwm txhees (activities) ntawm
lawv ob txhais tes, ua kiag, thiab ho ua li cas kiag lawm. Cia seb
pos ho pom txawv li cas rau cov tub kawm xyoo no." Tus kws qhia
ntawv Suav Thoj hais tias "kuv nyiam Hmoob kab li kev cai, qhia
ntawv Hmoob yog ib yam kuv nyiam ua heev. Kuv vam hais tias me nyuam
kawm ntawv yuav pom txog kev kawm ntawv Hmoob zoo yog thaum lawv loj
hlob tuaj."
Xib Fwb qhia ntawv Thaiv Lis nyob rau nroog Appleton Tsev Kawm Ntawv.
Nws qhia ntawv Hmoob rau tub kawm leej twg nyiam kawm hauv tsev kawm
ntawv. Nws yog niam txiv uas yuav tau xa nws cov me nyuam tuaj kawm
ntawv Hmoob thaum caij ntuj sov txhua txhua hnub. Thaiv hais tias
"xa me nyuam mus mus los los rau hauv txoj kev kawm ntawv tsis
tab kaum kuv dab tsi. Qhov no yog kuv ib txog hauj lwm rau kuv cov
me nyuam." Thaiv Lis yeej niaj xyoo ua kws qhia ntawv thaum caij
ntuj sov li no, nws twb yog xib fwb qhia ntawv Hmoob nws tseem coj
me nyuam tuaj kawm ntawv Hmoob qhov no txhais tau li cas? Tsis pom
ib yam tseeb qhia tawm los yuav yog kiag qhov leej twg xav paub. Qhov
tseem ceeb ces, yog koj qhia koj cov me nyuam tom vaj tom tsev nws
tsis yog ib qho kev sib tw. Koj yuav tau coj me nyuam mus rau hauv
hoob kawm ntawv nrog lwm tus me nyuam ua li no kom nws thiaj paub
thiab pom lwm tus me nyuam qhov kev sib tw, sib ntshaw, thiab xyaum
coj yeeb yam zoo hauv tsev kawm ntawv. Thaiv Lis ntxiv lus li no "thaum
ntuj sov no, yuav tau muaj dej num rau me nyuam yaus ua, lawv thiaj
tsis mus tsim teeb meem. Yog koj muaj kev dej num dab tsi li no ces,
twb ua rau qhov chaw ntawm pab koj saib xyuas koj cov me nyuam 2-3
teev lawm thiab. Tsis tas li ntawd, lawv tseem tau kawm kev zoo."
Kev cob qhia me nyuam thaum nyob niag Moos (big city) niam txiv yuav
tau txawj xaiv qhov twg coj lawv tej me nyuam mus cuag zaj zoo. Tsev
qhia ntawv Hmoob caij ntuj sov yog ib qho ntawm ntau ntau qhov sawv
daws xav xav pheej xav tsis tau hais tias yuav ua li cas pab yus tej
me tub me nyuam.
Yog koj xav ntev tiag tsis coj koj tej me nyuam mus kawm ntawv Hmoob.
Mloog tub kawm Ntxawm Lis hais "kuv xav txawj ntawv Hmoob. Kuv
zoo siab heev vim kuv tau kawm ntawv Hmoob." Kawm ntawv Hmoob
kuj yog ib qho nyuab rau cov me nyuam uas tuaj yug rau teb chaws As
Mes Kas lawm thiab. Jina Vaj hais tias "kawm ntawv Hmoob mas
nyuab heev, kuv kawm tsis tau li." Txhua yam ntawv yeej tsis
yooj yim rau leej twg. Xav txawj yuav tau sib zog thiab mob siab.
Fav Ntxawg Yaj, xa nws cov me nyuam tuaj kawm ntawv Hmoob txhua txhua
hnub nws hais li no "kuv xav kom kuv cov me nyuam paub lus Hmoob,
txawj ntawv Hmoob, thiab ntshaw kom lawv kawm lawv haiv neeg tej lus."
Nyuab, zoo, khwv npaum no leej twg los thiaj tuaj kawm ntawv Hmoob.
Tsev kawm ntawv Hmoob Caij Ntuj Sov pib thaum lub 6 hli xiab ces kawm
tiav rau thaum lub 7 hli nqig. Siv sij hawm li ntawm 5 lub lim tiam
qhia ib xyoos twg.
*******
Txuj Ci Program on Hmong cultures, beliefs,
and values (in Appleton, WI) November 8, 2002 Registration see on
main page.
Tus
thaij daim duab no: Snyu Yang. Posted result November 27, 2002.
Ib daig duab kos los sis duab thaij qhia tau zaj dab neeg
tsis sib thooj. Daim duab kos yuav dhau mus ua ib zag dab neeg vim thaum
leej twg yog tus teeb, nws tau xav tswv yim tob heev rau. Thaum dhos
nws lub tswv yim tiav nws mam siv ib co txuj ci coj los kos daim duab
thiaj tawm hauv ib nplooj ntawv los rau qhov muag pom. Duab thaij, tus
neeg thaij mus ncig pom qhov twg zoo nkauj, ntxim kho siab, thiab muaj
yeeb yam ces nws mam thaij coj los ua duab. Zaum no lwm tus mam twv.
Daim duab saum toj no, thaij tau los txog muab kho lawm. Thaum muab
daim duab zuaj li ib lub qab ntuj khwb. Hauv nruab nrab thiaj qhia tau
tseem yog duab. Ob sab ntug pom dub nciab. Yog piav li nyias zaj dab
neeg qhov nyias keej. Tus ntawd yuav txhais tau daim duab no muaj hwj
chim tawm los ib leeg ib zag dab neeg. Kuv yog tus tswv (author), daim
duab no tam Hmoob ib zag dab neeg. Ib txog dab neeg tshiab. Yuav dhau
mus ua ib phau ntawv hu ua: Hmoob Tog Kev Tsaus Ntuj (Hmong in the
Dark Ages).
Daim duab no yog ib lub qhov ntuj. Tsiaj qus, tsiaj nyeg, los sis neeg
leej twg poob qhov ntuj tus ntawd yuav tsis pom kev li lawm. Ntsia puag
saum lub ncauj qho saum npoo av pom ntuj ntsuab xwb. Yog faib daim duab
zaj dab neeg rau cov kwv tij Hmoob uas poob rau ntu kev tsaus ntuj zoo
li lawv khiav tsis thoob lub qab ntuj dav. Ntaus nqi hnyav rau cov tseem
nyob rau hav zoov hav tsuag hauv lub teb chaws Los Tsuas. Cov neeg no
tseem tsis tau pom lub qab ntuj dav. Lawv tseem tsis tau pom thiab hnov
txog xwm txheej ntiaj teb. Lawv zoo nkaus tus tsiaj poob qhov ntuj.
Daim duab yog lub qhov ntuj.
Txij lub 11 hlis ntuj xiab 27, 2002 no mus. Daim duab no leej twg mam
xa nws zaj dab neeg tuaj yuav tsis tau $50.00 raws li hais lawm. Vim
tas sij hawm. Ua tsaug. Sib tw dua rau lwm zaus lwm yam txuj.
Please
send comments reagarding this result to:
neeg@neeg.org
Review reader's comments
Terms
of Use
| Privacy Notice
© 2002,
Neeg Magazine P.O.Box 4071 Appleton, WI 54914-4071 (920) 997-9319
All rights reserved. All parts of this service shall not be reproduced
in any form without a written consent express to NEEG Magazine, except
that an individual may download and/or print of articles for personal
use such as reference,research, and not for commercial purpose. Neeg
values all writers with deserved knowledge of their credibility. Thank
You.
|
 |