MBA
is a small business development consulting, "specializing in
Increased Services and Profitablity."
Published: January 2, 2003
____________________________________________________________
Hmoob
Tej Kab Lis Kev Cai
Ntxoov Kaim thiab Niam Ntxoov Kaim Muas
12 hlis ntuj tim 04, 2000
Eau Claire, WI
Nees
nkaum tsib (25) lub xyoo dhau los uas peb haiv neeg Hmoob tau thoj nam
tuaj nyob rau mem kuj teb (Teb chaws America). Peb cov me tub me nyuam
uas tuaj yug rau teb chaws no tau plam lw ntawm peb tsoom niam tsoom
txiv tej kab lis kev cai lawm ntau. Ib txhia ua ywj fab ywj fwj tsis
pom qab yuav yoog tej kab lis kev cai tshiab los sis tej qub. Txawm
yam twg los kuj paub tsis meej thiab kuj tseem npau taws txog tej kab
lis kev cai tsis haum nrog luag pej kum cuab. Txhua tus Hmoob yuav yoog
raws li luag haiv neeg nyob teb chaws no kuj yoog tsis tau. Ho yuav
coj raws nraim li haiv neeg Hmoob lub siab ntshaw los kuj tsis tau.
Vim luag tej kev lij choj, kev noj qab haus huv nyob rau lub teb chaws
no tsis haum rau Hmoob tej kab lis kev cai. Muaj ib txhia ntawm peb
cov tub ntxhais kawm ntawv qib siab tau nug rau peb cov laus tias: Hmoob
tej kev ntseeg, kev caiv yog muaj li cas rau li cas? Peb yog caj ces
Hmoob tsim nyog peb yuav tsum paub txog peb tej kab lis kev cai ntawd.
Txawm hais tias ib txhia Hmoob los sis txheej tub ntxhais hluas tsis
siv tej kev cai ntawd lawm los tshuav ib txhia Hmoob nrog rau cov laus
feem coob tseem tsis tau tso tej kev cai ntawd tseg.
Nyob rau ob-peb nploog ntawv no tau teev txog cov xeem Hmoob, tej yam
cov xeem Hmoob tseem caiv niaj hnub no thiab ib txhia yog tej uas Hmoob
caiv nyob rau yav ntuj qub qab. Tej pab tej pawg neeg hauv peb kaum
yim xeem ib txhia tseem tuav Hmoob tej kab lis kev cai no nruj heev.
Peb yuav tau lees paub tias cov kev cai ntawd tau tuav tsev neeg Hmoob
los tau ntau pua xyoo thiab tseem yuav tswj ntawm no lawm yav tom ntej
ntxiv.
Peb Hmoob tsis tau muab cov kev cai no teev tseg rau hauv ntaub hauv
ntawv nram ntej los. Zaum no yog thawj zaug uas nco tau li cas teev
li ntawd xwb. Yog leej twg ho nco tau yam twg thov muab sau ntxiv rau
kom cov hluas ho tau khaws coj lawm tom ntej.
Haiv
neeg Hmoob cov xeem:
| # |
Lub
Xeem |
Lwm
lub npe |
Ntxiv
npe |
Faib
ua pab pawg |
| 01 |
Chang/Tsab |
Qhua Nyab |
Tsab nrig |
Zawm plab/Kauv
lev |
| 02 |
Cheng/Tsheej |
|
|
|
| 03 |
Chue/Tswb |
|
|
|
| 04 |
Hang/Ham |
Hmoob tag |
|
Liab tij/Liab
ntxawg |
| 05 |
Her/Hawj |
Hmoob dluag |
|
Faib ntawm
xeem vaj los |
| 06 |
Fang/Faj |
|
|
|
| 07 |
Khang/ Khab |
|
|
|
| 08 |
Kong/Koo |
Hmoob Xoom |
|
|
| 09 |
Kue/Kwm |
Hmoob Kwv |
|
Txheeb tsev
Hmoob Lauj |
| 10 |
Lee/Ly/Lis |
Hmoob Cai |
Lis Cuab |
|
| 11 |
Lo/Lor/Lauj |
Hmoob Nkwg |
Lauj Cuab |
Tsiab nqaig/tsis
tsiab |
| 12 |
Moua/Muas |
Hmoob Zab |
Muas Cuab |
Muas tab/Muas
phaws |
| 13 |
Pha/Phab |
Qhua Phab |
|
Txheeb tsev
Hmoob Lauj |
| 14 |
Thao/Thoj |
Hmoob Dub |
Thoj Cuab |
Hua Txhib/Lob
Laig |
| 15 |
Vang/Vaj |
Hmoob Vwg |
Vaj Ncuab |
Vaj Hmoob/Vaj
Sua |
| 16 |
Vue/Vwj |
|
Vwj Cuab |
Coj tauj/Coj
ntseej |
| 17 |
Xiong/Xyooj |
Hmoob Hmob |
Xyooj Ncuab |
Dais Loj/Dais
Me |
| 18 |
Yang/Yaj |
Hmoob Yawg |
Yaj Ncuab |
Yaj Nyoog/Yaj
Sua |
Tej
yam cov xeeb Hmoob caiv
| Xeem |
Nthab |
Plawv |
Po |
Qab
cub |
Txaj |
Txiv
qaub |
Caiv
lwm yam |
| Tsab |
|
|
|
|
|
|
Tus ntoo nyab |
| Tseej |
|
|
|
|
|
|
|
| Tswb |
|
|
|
|
|
|
|
| Ham |
|
|
|
|
|
|
|
| Yaj |
|
X |
|
X |
|
|
Tua nyuj txaij |
| Hawj |
X |
|
|
X |
X |
X |
|
| Faj |
|
|
|
|
|
|
|
| Khab |
|
|
|
|
|
|
|
| Koo |
|
|
|
|
|
|
|
| Kwm |
|
|
|
|
|
|
|
| Lis |
X |
|
X |
|
|
|
|
| Lauj |
X |
|
|
X |
X |
|
Tsiab nqaig |
| Muas |
X |
|
|
|
|
|
Vaj qaum tsev |
| Phab |
|
|
|
|
|
|
Tsiab nqaig |
| Thoj |
|
|
|
|
X |
|
|
| Vaj |
X |
|
|
|
X |
X |
Tsiab nqaig |
| Vwj |
X |
|
|
|
|
|
|
| Xyooj |
X |
|
|
|
|
|
Hla yees nthab |
Tej
yam tsev neeg Hmoob caiv:
Caiv tsis sib tham tsis sib yuav:
01.
Yus xeem Hmoob tub ntxhais sib tham sib yuav tsis tau.
02. Nus muag koom niam txiv, tij thiab kwv yug los sib yuav tsis tau.
03. Tub ntxhais txiv hlob, txiv ntxawm yug los sib yuav tsis tau.
04. Tij laug thiab niam ncaus sib yuav tsis tau.
05. Tub yuav tsis tau niam/phaj niam thiab phaj pog/pog koob.
06. Nyab yuav tsis tau txiv/phaj txiv/txiv yawg/yawg koob.
Yam
uas caiv tsis noj:
- Hmoob
Yaj caiv tsis noj tej tsiaj txhu lub plawv.
- Hmoob Lis caiv tsis noj tej tsiaj txhu tus po.
- Cov ntxhais noj tsis tau tus qaib txi xwm kab.
- Cov tsiab nqaig tsis noj nqaij sij hawm ib tub neeg tau ncaim ntiaj
teb.
- Ib txhia Hmoob caiv tsis noj txiv qaub sij hawm taug kev thiab tsis
ris txiv hmab txiv ntoo rau hauv lub kawm uas ntim cov mov su rau hauv.
- Caiv tsis noj kuav txob thiab zaub hauv lub rooj tshoob.
- Caiv tsis noj mov ntse dej, zaub thiab sij nyiaj thaum tsiab peb caug.
- Ib txhia Hmoob caiv tsis noj zaub thaum nyob nruab hlis.
- Me nyuam yaus caiv "ntshav ciaj, plab, tis, ntsws thiab ko taw
qaib".
- Caiv txhob zaum txhos caug noj mov.
Caiv
txhob siv tej toom txeem:
- Tus
nyab txhob siv tus yawg txoj phuam thiab lub dab ntxuav muag.
- Txhob muab lub ris los sis daim tiab los xaws ua lub tsho los sis
lub kaus mom rau tus tub hnav los sis ntoo.
- Caiv tej ntxhais los sis poj niam txhob hla cov txiv neej taub hau.
- Txhob khawb av los npoog lub qua tsev thiab ua lub tsev tshooj rau
qhov chaw qub. Yuav tsum muab lub plag tse ncaws laij tawm thiab txav
lub tsev rau pem toj zog lub tsev qub.
- Txhob muab lub tsev ua kiag los sis txav me ntsis rau nrav hav.
- Txhob ntxhua khaub ncaws, xaws khaub ncaws, zawv plaub hau thiab da
dej sij hawm faus ib tug neeg laus tsis tau puv ib tsug kaum peb hnub.
- Txhob xaws paj ntaub, xaws ris tsho thiab lwm yam sij hawm yus tus
txiv los sis tus tub tab tom mus nyob rau txhav rog.
- Txhob muab tus khaub rhuab cheb tsev los ntaus me nyuam.
- Txhob zaum lub zeb ho uas niaj hnub hov riam hov txuas.
- Txhob hla lub dab lug teem dej haus, pub npua, pub nyuj thiab pub
nees.
Caiv
txog tej qhov chaw:
- Txhob
pw rau qhov chaw pam neeg tuag "qab cub, ncej tas, hauv plag".
- Txhob cia tej qhua tsis koom dab qhuas tuag thiab pam rau hauv tsev.
- Txhob cia ib tub ntxhais tsis muaj txiv los sis ib tug qhua yug me
nyuam liab ntxhas tsuas rau hauv tsev.
- Caiv tsis pub cov poj niam tseem nyob nruab hlis tuaj hla yus qhov
rooj los sis mus hla luag lwm tus qhov rooj.
- Caiv tsis pub tus poj niam cev xeeb tub mus rau hauv tus poj niam
nyob nruab hlis tsev. Tsis pub qiv/thov los sis muab khoom pub rau lwm
tus sij hawm poj niam tseem nyob nruab hlis.
- Tus nyab txhob nce mus rau saum tus yawg lub nthab thiab txhob nkag
mus rau hauv tus yawg lub txaj.
- Tus niam ncaus txhob nce mus rau saum tus txiv laus thab thiab txhob
nkag mus rau tus txiv laus lub txaj.
- Tus yawg los txhob nkag mus rau hauv tus nyab txaj.
- Tus txiv laus los txhob nkag mus rau hauv tus niam ncaus txaj.
- Txhob zaum qhaib tes thiab qhaib ceg hauv rooj caw ua tshoob.
- Txhob hla lub qhov cub, lub qhov txos thiab tej cub taws.
- Txhob muab tej laus neeg faus sib tshooj ntxa/tshooj hnub.
- Ib txhia caiv tsis chaws txoj qab hlua ziab khaub ncaws.
Caiv
kev hais lus thiab siv lus:
- Caiv
txhob hais lus nplog sij hawm tab tom muab npua ua dab roog.
- Caiv txhob sib ceg, sib cav thiab sib cam thaum tsiab peb caug.
- Txhob siv los lus "tas, tuag," rau saum lub rooj cawv tshoob.
- Caiv txhob siv tej lus "tuag, laig, qhov dev qhov npua"
thaum tej ruam, tej laus, lag ntseg, dig muag, zij ncaug, lov npab,
lov ceg, mob ruas, mob lig thiab lwm yam.
- Tej poj niam muaj txiv caiv txhob hais kwv txhiaj.
- Txhob cem cov Hmoob Yaj lo lus "tsov tom".
Lwm
yam kev cai hauv Hmoob:
- Caiv
tej thaum ua neeb kho/quas dab li ib hnub mus rau peb hnub.
- Caiv txhob ris kawm/ris hnab/rau khau nkag mus rau hauv luag tej tsev
uas muaj poj niam tab tom nyob nruab hlis (tau me nyuam tshiab tsam
tej qhua tiam me nyuam mis)
- Nkauj nyab tshiab caiv peb tag kis tsis ua hauj lwm hauv tsev.
- Caiv thaum ua npau suav phem, txhob ua hauj lwm hnyav, mus luaj teb
ntov ntoo, mus yos hav dej, plob hav zoov thiab mus kev deb.
- Caiv tej chib tsis zoo xws li xiab 9,15, 19, thiab hnub 30.
- Caiv ntees ploj ntees tuag (ib txhia los sis tus puav txiv neeb xwb)
- Caiv txhob mus hla dej, hla hav iav, hla hav zoov (feem ntau poj niam)
- Caiv txhob tso zis rau saum tej pob zeb thiab txawb pob zeb rau tej
pas dej, tej qab ke, tej qaum kev tsam raug dab qhov muag.
- Caiv txhob muab riam tws tus ncej tas, lub qhov txos, tej zeb cub,
tej ncej cog, ncej qhov rooj, tus taw rooj thiab tus tes zeb.
- Caiv mus tsis tau kev deb, mus tsis tau chaw qis (tus puav).
- Cov Hmoob
Tsab caiv txhob ntov tus ntoo nyab los ua ncej tse.
- Cov Hmoob Yaj caiv tsis faus neeg thiab tua tus Yaj rau Yaj hnub.
Tej
yam Hmoob pheej caiv ntawd txhaum rau cov Hmoob ib txwm ntseeg thiab
tej dab qhuas uas Hmoob teev tiam rau hauv vaj hauv tsev.
>
Txhaum yawm saub tus tsim lub ntuj lub teb.
> Txhaum rau xeeb teb xeeb chaw, xeeb roob xeeb hav.
> Txhaum rau poj koob yawm txwv fam rov los rau yus.
> Txhaum rau dab vaj dab tsev, tej dab qhuas teev hauv tsev.
> Txhaum rau yus cov ntsuj plig tiam no thiab lwm tiam.
> Txhaum rau yus lub cev ntaj xib ntsug tau mob tau nkees.
> Txhaum rau yus tej me nyuam/tej tub tej ntxhais.
> Txhaum rau yus tej xeeb leej xeeb ntxwv muaj mob.
> Txhaum rau yus tej tsiaj txhu tsis huam vam.
> Txhaum rau yus tej qoob loo tsis hlob/tsis ntsawv.
> Poob koob meej, meej mom thiab hwj chim.
Dab
qhuas haiv Hmoob teev:
01.
Xwm kab: tus tuav pov hwm tub ki, nyiaj txiag, qoob loo thiab vaj tse.
Teev tus xwm kab no rau pem hauv plag ze rau tog puab lub qhov txos
thiab lub qhov rooj txuas. Ib txhia dai lub thaj, ib txhia dai daim
ntawv.
02. Dab roog: tus tuav pov hwm tsiaj txhu. Nws thaiv tsiaj qus, liaj
dav, qhov zeb, qhov ntuj thiab nrog cawm kom loj hlob. (Teev rau hauv
ib lub hnab dub nrog ib lub plhauj tuab, ib daim ntxaij, ib res nplooj
dai rau saum nthab ncaj tus niam tsev lub chaw pw).
03. Dab neeb: Ces neeb ntawd los ntawm poj koob yawv txwv los sis neej
tsa. Tus txiv los sis tus niam txais tiam ces neeb ntawd. Muaj ib txhia
neeb coj ib txwm neeb xob, lawv ntoo thi hauv liab. Cov tsis muaj txwm
neeb xob lawv ntoo thi hauv dub. Teeb lub thaj neeb puab tus xwm kab
rau chav tiam qhua.
04. Dab tshuaj: Teev kom nco tau tej tshuaj thiab muaj hwj huaj cawm
tau neeg. Feem ntau yog poj niam teev. Lub thaj tshuaj puab rau lub
thaj xwm kab los sis lub thaj neeb rau chav tiam qhua.
05. Dab nruas: Tus dab nruas no yog txwv zeej txwv koob ib tiam coj
dhau ib tiam los. Lub nruas no dai rau saum nthab thiab siv pam neeg
tuag.
06. Dab qhov rooj (tus txhiaj meej): Tus kav lub qhov rooj. Nws txais
neej thiab cais dab. Nws thaiv tej ntsuj plig cia hauv tsev. (xam lub
cheeb qhov rooj nrog rau tus taw rooj tib si)
07. Dab qhov cub/qhov txos: Ob tug thaiv hluav taws kub thiab dej npau.
Rauv lub qhov cub rau tog qhov rooj txuas sab puab qhov rooj tag.
08. Dab ncej tse: Tuav vaj kav tsev, roos tshav roos nag, tiv thiav
cua daj cua dub. Lub tsev yam tsawg yog 3 tug ncej ruv, 6 tus ncej kaum.
Tus ncej ruv puab lub qhov cub rau tog qhov rooj txuas yog tus ncej
tas.
09. Dab tai: Tus tai no yog ib tug dab tu caj tu ces. Nws los tshoj
txog leej twg ces yuav tau mus tos tus txiv muam uas txawj ua cov txheej
txheem tai tuaj muab ib tug npua laus los ua kev cai pauj rau nws.
10. Dab xeeb ntoo/xeeb zeb: Tus xeeb no yog fiv los tuav pov hwm zej
zog. Ib xyoos twg mam pauj ib zaug nyob ntawm fiv qaib los sis npua.
11. Dab sam muas txhos: Sam muas txhos yog ib tug neeg fiv tus dab tsaug
hlaub tsaug ceg los pab tuav pov hwm tsiaj txhu thiab tej neeg taug
kev. Feem ntau lawv fiv rau tej dawm roob siab los sis tej laj roob
qhua. Leej twg mus txog ntawd yuav tau lov ib res nplooj los sam rau.
Phaj
tis ntawm haiv neeg Hmoob
Raws
li tej laus hais tseg tias 9 tiam dhau los thiab 9 tis lawm tom hauv
ntej mas nco tau cov npe tiam thiab tis li nram no. Suav tiam 1 rov
mus rau tiam thib 9 tom qab thiab suav tis 1 mus rau tis thib 9 lawm
tom hauv ntej.
(Nyeem hauv nruab nrab ntawm tus zauv ib (1) nce tuaj saum no thiab
nqis rov hauv)
09.
Tiam yawg txwv zeej thiab pog txwj zeej: Yog yawg ntshaus niam thiab
txiv.
08. Tiam yawg ntshaus thiab pog ntshaus: Yog yawg txheeb niam thiab
txiv.
07. Tiam yawg txheeb thiab pog txheeb: Yog yawg dawb niam thiab txiv.
06. Tiam yawg dawb thiab pog dawb: Yog yawg suab niam thiab txiv.
05. Tiam yawb suab thiab pog suab: Yog yawg koob niam thiab txiv.
04. Tiam yawb koob thiab pog koob: Yog yawg niam thiab txiv.
03. Tiam yawg thiab pog: Yog yus txiv yug yus niam thiab txiv.
02. Tiam txiv yug yus thiab niam yug yus: Yog yus txiv thiab yus niam.
01.
Yus phaj yus tis: Yus tus poj niam los sis yus tus txiv.
02.
Tis tub ntxhais yus yug thiab nyab: tus tub poj niam. Vauv tus ntxhais
tus txiv.
03. Tis kiv: Yog yus tus tub/nyab thiab tus ntxhais/vauv nkawv cov me
nyuam.
04. Tis xeeb leej: Yog yus cov kiv cov me tub me nyuam.
05. Tis xeeb ntxwv: Yog yus cov xeeb leej me tub me nyuam.
06. Tis xeeb lij: Yog yus cov xeeb ntxwv me tub me nyuam.
07. Tis xeeb fav: yog yus cov xeeb lij me tub me nyuam.
08. Tis-------------------: Yog cov xeeb fav me tub me nyuam.
09. Tis-------------------: ----------------------------------------------------
Cov
laus tau hais tseg tias: Yog yus ua txhaum mas txhaum 9 tiam. Hos yog
yus coj zoo mas yuav zoo mus 9 tis. Qhov peb caiv mas vim peb ntshai
fam rau 9 txheej rov tom qab thiab npam rau cuaj tis lawm toj ntej huv
tib si.
Xa
xov mus nug txog zaj kab li kev cai no thov email rau:
neeg@neeg.org
Terms
of Use
| Privacy Notice
©
2002, Neeg Magazine P.O.Box 4071 Appleton, WI 54914-4071 (920) 997-9319
All rights reserved. All parts of this service shall not be reproduced
in any form without a written consent express to NEEG Magazine, except
that an individual may download and/or print of articles for personal
use such as reference, non-commercial purpose. Neeg values all writers
with deserved knwoledge of their credibility. Thank You.